Chăm sóc mẹ sau sinh: hồi phục, ăn uống và dấu hiệu cần đi khám

Những tuần đầu sau sinh, cơ thể mẹ cần thời gian hồi phục trong khi vẫn chăm bé cả ngày lẫn đêm. Bài viết giúp mẹ và gia đình biết điều gì là bình thường và khi nào phải đi khám ngay.

Sản dịch: thế nào là bình thường?

Sản dịch là máu và dịch từ tử cung ra ngoài sau sinh, gặp ở cả mẹ sinh thường lẫn sinh mổ.

• Những ngày đầu: ra khá nhiều, màu đỏ. Lúc cho bú, tử cung co lại nên máu có thể ra nhiều hơn, kèm đau quặn nhẹ như đau bụng kinh.
• Những tuần sau: nhạt dần sang màu nâu, lượng ít dần rồi hết, thường sau vài tuần.
• Mùi: sản dịch bình thường không có mùi hôi khó chịu.

Mẹ dùng băng vệ sinh thấm hút tốt, thay thường xuyên, rửa tay trước và sau khi thay. Chưa dùng loại băng đặt trong âm đạo cho tới sau lần khám 6 tuần vì dễ nhiễm trùng.

Chăm sóc vết khâu, vết mổ và vận động nhẹ

Mẹ sinh thường

• Rửa vùng kín mỗi ngày bằng nước ấm sạch, thấm khô nhẹ nhàng. Không xối nước thẳng vào trong âm đạo.
• Khi đi ngoài, lấy giấy sạch đỡ nhẹ lên vết khâu và cố gắng không rặn mạnh.
• Chỉ khâu thường tự tiêu. Vết khâu đau nhiều thì báo nữ hộ sinh, bác sĩ; muốn dùng thuốc giảm đau khi đang cho bú, hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.
• Thường sau khoảng 6–8 giờ mẹ có thể tự ngồi dậy, hôm sau đi lại nhẹ nhàng. Đi tiểu sớm, không nhịn.

Mẹ sinh mổ

• Ngày đầu nên xoay trở, nằm nghiêng, không nằm im một chỗ; từ ngày thứ hai tập ngồi dậy, đi lại nếu được, có người thân bên cạnh.
• Mẹ vẫn tắm bằng nước ấm được; tắm xong lau khô vết mổ ngay, nhẹ nhàng, tuyệt đối không chà mạnh.
• Không nịt bụng khi vết mổ chưa lành. Nếu muốn dùng, thường đợi từ khoảng tuần thứ 4, không thắt chặt và nên hỏi bác sĩ trước.
• Tập thể dục nhẹ nhàng thường bắt đầu khoảng 6–8 tuần sau sinh, theo hướng dẫn của bác sĩ.

Với cả hai cách sinh, tập cơ sàn chậu (thót và giữ như khi nín tiểu) giúp đỡ són tiểu khi ho, cười. Hãy ngủ bù khi bé ngủ.

Kiêng cữ: điều gì không cần kiêng?

Nhiều kiêng cữ xuất phát từ ý tốt nhưng không cần thiết, thậm chí có hại:

• Tắm gội được: mẹ có thể tắm, gội đầu, đánh răng, súc miệng như bình thường. Tắm nước ấm, trong phòng kín gió, không ngâm lâu, xong lau khô người. Kiêng gội lâu ngày dễ bị nấm da đầu.
• Ăn đa dạng: không có loại thực phẩm nào bắt buộc phải kiêng sau sinh, trừ món mẹ bị dị ứng hoặc phải kiêng vì bệnh theo lời bác sĩ. Mẹ nên ăn đủ cơm, thịt, cá, trứng, nhiều rau xanh và trái cây, ưu tiên món mềm, dễ tiêu. Chỉ ăn cơm với thịt kho mặn dễ thiếu chất và táo bón.
• Uống đủ nước: mẹ cho con bú nên uống đều trong ngày, khát là uống; nước ấm, sữa, canh đều được. Hạn chế đồ quá mặn, quá cay, đồ sống.
• Không nằm than, hơ lửa: khí độc từ than đốt nguy hiểm cho cả mẹ và bé. Chỉ cần mặc ấm khi trời lạnh; ngày nóng mẹ mặc đồ thoáng mát, phòng thông gió.

Cho con bú: mẹ cần được hỗ trợ

WHO khuyến nghị cho bé bú mẹ trong giờ đầu sau sinh, bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn; mọi bà mẹ cần được tư vấn, hướng dẫn cách bế bé và cho bé ngậm bắt vú đúng. Khoảng ngày thứ 3–4, khi sữa về, ngực có thể căng tức; cho bé bú thường xuyên và nhờ nhân viên y tế giúp nếu khó chịu nhiều. Người nhà đỡ việc nhà, lo bữa ăn để mẹ yên tâm cho bú. Xem thêm bài Nuôi con bằng sữa mẹ của shop.

Baby blues hay trầm cảm sau sinh?

Nhiều mẹ những ngày đầu sau sinh hay khóc, dễ tủi thân, lo lắng, cáu gắt. Đó là baby blues, thường chỉ kéo dài vài ngày và hết trong vòng 2 tuần sau sinh. Nếu tâm trạng buồn bã, lo âu kéo dài hơn hoặc nặng dần, mẹ nên đi khám.

Trầm cảm sau sinh thì khác: gặp ở hơn 1 trong 10 bà mẹ, có thể bắt đầu bất cứ lúc nào trong năm đầu sau sinh và thường đến từ từ nên khó nhận ra. Dấu hiệu gồm:

• Buồn bã, chán nản kéo dài, không còn hứng thú với những việc trước đây thích.
• Lúc nào cũng mệt, khó ngủ dù bé đã ngủ, ăn uống thay đổi.
• Khó gắn bó với con, muốn tránh mặt mọi người, khó tập trung.
• Có những ý nghĩ đáng sợ khiến mẹ hoảng hốt.

Trầm cảm sau sinh không phải do mẹ yếu đuối hay không thương con, và mẹ cần được hỗ trợ, điều trị. Nếu thấy những dấu hiệu trên, mẹ hãy nói với chồng, người thân và đi khám sớm. Người nhà nên lắng nghe khi mẹ nói mình không ổn.

Khám sau sinh và tránh thai

• WHO khuyến nghị mẹ và bé được chăm sóc tại cơ sở y tế ít nhất 24 giờ sau sinh, sau đó khám lại ít nhất 3 lần trong 6 tuần đầu: khoảng 48–72 giờ sau sinh, ngày thứ 7–14 và trong tuần thứ 6.
• Lần khám khoảng 6 tuần là dịp kiểm tra hồi phục, tâm trạng và tư vấn tránh thai. Lịch cụ thể có thể khác nhau tùy hướng dẫn của bác sĩ.
• Mẹ có thể có thai lại chỉ khoảng 3 tuần (21 ngày) sau sinh, kể cả khi đang cho bú và chưa có kinh. Hãy hỏi bác sĩ về cách tránh thai hợp với mẹ cho con bú trước khi quan hệ lại; nhiều bác sĩ khuyên chờ khoảng 6 tuần, khi đã hết sản dịch.