Bệnh tay chân miệng ở trẻ: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu nặng

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm hay gặp ở trẻ nhỏ; riêng 8 tháng rưỡi đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận gần 100.000 ca, cao hơn 2,5 lần cùng kỳ năm trước. Phần lớn bé bị nhẹ, nhưng có bé trở nặng rất nhanh, nên ba mẹ cần biết cách chăm sóc và theo dõi sát.

Bệnh tay chân miệng là gì?

Bệnh do một nhóm virus đường ruột gây ra, hay gặp nhất ở trẻ dưới 5 tuổi. Hai tác nhân thường gặp là virus CA16 (Coxsackie A16), thường gây bệnh nhẹ, và virus EV71, có thể gây biến chứng nặng như viêm não, viêm cơ tim, suy hô hấp, thậm chí tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, kháng sinh cũng không chữa được. Phần lớn trẻ bị nhẹ, được theo dõi và chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ; đa số khỏi sau khoảng 7–10 ngày. Một bé có thể mắc bệnh nhiều lần.

Bệnh lây như thế nào?

Virus có trong nước bọt, dịch mũi họng, dịch trong các bóng nước và phân của người bệnh. Bé có thể bị lây khi:

• Tiếp xúc gần với trẻ bệnh, hít phải giọt bắn khi trẻ bệnh ho, hắt hơi.
• Cầm nắm đồ chơi, đồ dùng, tay nắm cửa, bàn ghế dính virus rồi đưa tay lên miệng.
• Ăn uống đồ bị nhiễm bẩn, hoặc được người lớn chưa rửa tay sạch chăm sóc, đút ăn.

Người bệnh có thể lây cho người khác từ vài ngày trước khi có triệu chứng và dễ lây nhất trong khoảng 5 ngày đầu sau khi phát bệnh. Bệnh dễ lan ở nhà trẻ, trường mầm non, nhất là quanh mùa tựu trường.

Dấu hiệu thường gặp

• Sốt nhẹ hoặc sốt cao, mệt, quấy, đau họng, biếng ăn, chảy nhiều nước dãi.
• Sau khoảng 1–2 ngày, xuất hiện vết loét đau trong miệng: ở lưỡi, lợi, mặt trong má. Bé đau nên ngại ăn, ngại bú.
• Ban đỏ hoặc bóng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, có thể có ở đầu gối, mông. Ban thường không ngứa.

Khi thấy những dấu hiệu này, ba mẹ nên cho bé đi khám để bác sĩ xác định bệnh, đánh giá mức độ và hướng dẫn cách theo dõi tại nhà. Không tự mua thuốc cho bé theo thông tin trên mạng.

Chăm sóc bé tại nhà

• Uống đủ nước: bé còn bú mẹ thì cho bú nhiều cữ hơn. Bé lớn cho uống nước mát, sữa; tránh nước trái cây chua vì làm vết loét rát hơn.
• Ăn mềm, nguội, lỏng: cháo loãng, súp, sữa chua; chia nhiều bữa nhỏ. Tránh đồ nóng, mặn, cay. Bé ăn uống quá ít vì đau miệng có thể bị hạ đường huyết, cần đưa đi khám.
• Vệ sinh răng miệng: giữ miệng bé sạch sau khi ăn. Bé lớn biết súc miệng có thể súc bằng nước muối sinh lý; các loại thuốc súc, xịt, bôi miệng chỉ dùng theo chỉ định của bác sĩ.
• Chăm sóc da: vẫn tắm rửa nhẹ nhàng, giữ da bé sạch, mặc quần áo thoáng. Không chọc, nặn bóng nước vì dịch bên trong chứa virus và chỗ vỡ dễ bị nhiễm trùng.
• Khi bé sốt: đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, cho bé mặc thoáng. Thuốc hạ sốt chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ, đúng liều theo cân nặng. Không dùng aspirin cho trẻ.
• Theo dõi sát, kể cả lúc bé ngủ: ghi lại nhiệt độ, số lần bé giật mình, số lần nôn để báo bác sĩ.

Cách ly và vệ sinh để không lây cho người khác

• Cho bé nghỉ ở nhà, không đi nhà trẻ, không đến chỗ đông người trong khoảng 10 ngày đầu của bệnh. Bệnh viện Nhi Đồng 1 khuyên 10 ngày, Bệnh viện Nhi Trung ương khuyên 10–14 ngày; thời gian cụ thể có thể khác nhau tùy hướng dẫn của bác sĩ.
• Rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trước khi nấu ăn, trước khi ăn hoặc cho bé ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã và sau khi chăm sóc bé bệnh. Rửa tay cho cả bé.
• Lau dọn thường xuyên: theo khuyến cáo của Bộ Y tế, lau đồ chơi, tay nắm cửa, tay vịn cầu thang, bàn ghế, sàn nhà bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường. Giữ nhà thông thoáng.
• Xử lý tã bẩn hợp vệ sinh; giặt riêng quần áo, khăn, ga gối dính dịch hoặc phân của bé.
• Không dùng chung cốc, bát, thìa, khăn, đồ chơi. Không để bé mút tay, ngậm đồ chơi; người lớn không mớm thức ăn cho bé. Cả nhà ăn chín, uống chín.

Dấu hiệu bệnh trở nặng: đưa bé đến bệnh viện ngay

Virus EV71 có thể gây biến chứng thần kinh, tim, phổi rất nhanh. Dấu hiệu sớm đôi khi khó nhận ra: bé vẫn tỉnh, vẫn chơi nhưng hay giật mình lúc bắt đầu ngủ hoặc lúc sắp thức giấc. Bệnh viện Nhi Trung ương từng tiếp nhận trẻ bị viêm não vì gia đình tưởng con chỉ sốt do mọc răng nên đưa đi khám muộn.

Ba mẹ đưa bé đến bệnh viện ngay khi thấy chỉ một trong các dấu hiệu sau, không chờ thêm:

• Thần kinh: giật mình chới với; run tay chân, run người; ngồi không vững, đi loạng choạng; yếu tay chân; quấy khóc liên tục; li bì, lơ mơ.
• Sốt: sốt cao trên 39°C, sốt liên tục khó hạ dù đã dùng thuốc, hoặc sốt kéo dài hơn 2 ngày.
• Tiêu hóa: nôn nhiều, bỏ ăn, bỏ bú.
• Hô hấp, tuần hoàn: thở nhanh, thở mệt, thở bất thường; vã mồ hôi, tay chân lạnh, da nổi bông.