Nuôi con bằng sữa mẹ: bú sớm, dấu hiệu bú đủ, bảo quản sữa

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất và an toàn nhất cho bé. Dưới đây là những điều ba mẹ cần biết để cho bú thuận lợi, nhận biết bé bú đủ và bảo quản sữa đúng cách.

Vì sao sữa mẹ quý giá?

Sữa mẹ sạch, luôn sẵn sàng và chứa kháng thể giúp bé chống lại nhiều bệnh thường gặp. Trong 6 tháng đầu, sữa mẹ cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất bé cần. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ bú mẹ về sau ít bị thừa cân, béo phì và giảm nguy cơ đái tháo đường; còn mẹ giảm nguy cơ ung thư vú và ung thư buồng trứng.

Cho bú sớm trong giờ đầu sau sinh

• WHO và UNICEF khuyến nghị cho bé bú trong vòng 1 giờ đầu sau sinh. Bé bắt đầu bú muộn, từ 2 đến 23 giờ sau sinh, có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 33% so với bé được bú trong giờ đầu.
• Đặt bé da kề da trên ngực mẹ ngay sau sinh giúp kích thích tiết sữa. Sữa non những ngày đầu tuy ít nhưng giàu dưỡng chất và kháng thể, được ví như “liều vắc xin đầu đời” của bé.
• Hãy báo trước với nhân viên y tế mong muốn da kề da và cho bú sớm. Bé mút càng sớm, càng thường xuyên thì sữa càng nhanh về.

Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu

Bú mẹ hoàn toàn nghĩa là bé chỉ bú sữa mẹ, không cần thêm nước lọc, nước đường, nước cháo hay bất kỳ thức ăn nào khác, kể cả khi trời nóng.

• Cho bú theo nhu cầu, cả ngày lẫn đêm. Trong vài tuần đầu, bé thường bú khoảng 8–12 lần mỗi ngày.
• Ngậm bắt vú đúng: bé há miệng rộng, ngậm sâu cả phần quầng vú (phía trên môi trên lộ nhiều quầng hơn phía dưới), cằm chạm vú, mũi không bị đè. Mẹ không nên thấy đau trong cữ bú.
• WHO khuyên tránh dùng bình bú, núm vú nhân tạo và ti giả để việc bú mẹ được thuận lợi.
• Từ khi bé tròn 6 tháng, cho bé ăn dặm và tiếp tục bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn.

Làm sao biết bé bú đủ sữa?

• Trong cữ bú: bé mút nhanh vài cái rồi chuyển sang mút chậm, sâu, nhịp nhàng; ba mẹ nghe hoặc thấy bé nuốt; má bé căng tròn, không hóp lại.
• Sau cữ bú: bé tự nhả vú, trông thư thái; ngực mẹ mềm hơn.
• Tã ướt: 48 giờ đầu thường chỉ 2–3 tã ướt. Từ ngày thứ 5 trở đi, bé có ít nhất 6 tã ướt nặng mỗi 24 giờ, nước tiểu không sẫm màu.
• Phân: từ ngày thứ 4, trong vài tuần đầu bé thường đi ít nhất 2 lần phân mềm, màu vàng mỗi ngày (mốc này có thể khác nhau tùy hướng dẫn của bác sĩ).
• Cân nặng: bé sụt nhẹ vài ngày đầu là bình thường; hầu hết bé lấy lại cân nặng lúc sinh khi khoảng 2 tuần tuổi, sau đó tăng đều.

Cách vắt sữa bằng tay

Khi mẹ đi làm, ngực căng tức hoặc bé chưa bú trực tiếp được, mẹ có thể vắt sữa bằng tay hoặc bằng máy. Dụng cụ chứa sữa cần được rửa sạch, tiệt trùng trước khi dùng.

1. Rửa tay bằng xà phòng, chuẩn bị sẵn cốc hoặc hộp sạch.
2. Xoa bóp nhẹ bầu ngực, vuốt từ phía nách về núm vú để sữa dễ chảy.
3. Một tay đỡ bầu ngực; tay kia đặt ngón cái và ngón trỏ thành hình chữ C, cách núm vú vài centimet, ngay ngoài quầng vú.
4. Ấn nhẹ rồi thả ra, lặp lại theo nhịp. Không bóp vào núm vú và không miết ngón tay trên da.
5. Khi sữa chảy chậm, xoay vị trí ngón tay quanh bầu ngực, rồi đổi sang bên kia. Tiếp tục đến khi sữa chỉ còn nhỏ giọt.

Bảo quản và rã đông sữa mẹ

Dán nhãn ghi ngày vắt lên mỗi túi hoặc hộp. Chia nhỏ mỗi phần vừa một lần bú để đỡ phí, chừa khoảng trống phía trên vì sữa nở ra khi đông. Đặt sữa sâu bên trong tủ, không để ở cánh cửa.

Thời gian bảo quản sữa mới vắt (theo CDC Hoa Kỳ):

• Nhiệt độ phòng (từ 25°C trở xuống): tối đa 4 giờ. Phòng nóng hơn thì cho sữa vào tủ lạnh sớm.
• Ngăn mát: tối đa 4 ngày.
• Ngăn đá, tủ đông: tốt nhất dùng trong khoảng 6 tháng, tối đa 12 tháng.
• Túi giữ nhiệt có đá lạnh: tối đa 24 giờ.

NHS (Anh) đưa mốc hơi khác: ngăn mát tới 8 ngày nếu tủ luôn từ 4°C trở xuống (chỉ 3 ngày nếu tủ ấm hơn hoặc không rõ nhiệt độ), ngăn đá nhỏ trong tủ lạnh khoảng 2 tuần, tủ đông từ -18°C trở xuống tới 6 tháng. Vì tủ lạnh gia đình hay mở, ba mẹ nên theo mốc ngắn hơn; thời gian có thể khác nhau tùy hướng dẫn của bác sĩ.

Rã đông và sử dụng:

• Chuyển sữa xuống ngăn mát qua đêm, hoặc ngâm túi sữa trong nước ấm, để dưới vòi nước ấm.
• Không rã đông hay hâm sữa bằng lò vi sóng hoặc đun trên bếp: sữa nóng không đều, dễ làm bỏng miệng bé.
• Sữa rã đông trong ngăn mát dùng trong 24 giờ kể từ lúc tan hết; sữa đã để ra ngoài hoặc đã hâm ấm dùng trong 2 giờ.
• Không cấp đông lại sữa đã rã đông.
• Sữa bé uống còn thừa chỉ giữ ngắn: CDC cho phép trong 2 giờ, NHS khuyên trong 1 giờ; sau đó bỏ đi.