Táo bón ở trẻ nhỏ: dấu hiệu, nguyên nhân và cách giúp bé

Bé mấy ngày chưa đi ngoài, rặn đỏ cả mặt, ba mẹ lo bé bị táo bón. Thực ra đi thưa chưa chắc đã là táo bón. Bài viết giúp ba mẹ phân biệt, biết cách giúp bé và lúc nào cần đưa bé đi khám.

Bao lâu bé đi ngoài một lần là bình thường?

Nhịp đi ngoài của bé thay đổi theo tuổi và cách ăn:

• Tháng đầu, bé bú mẹ: nhiều bé đi ngoài sau gần như mỗi cữ bú. Nếu trong tháng đầu bé đi ít hơn 1 lần mỗi ngày, có thể bé chưa bú đủ, ba mẹ nên hỏi nhân viên y tế.
• Sau tháng đầu, bé bú mẹ: có bé vài ngày, thậm chí khoảng 1 tuần mới đi một lần. Nếu phân vẫn mềm, bé bú tốt, tăng cân đều, đi tiểu đều thì thường đây không phải táo bón.
• Bé rặn, gồng đỏ mặt: trẻ nhỏ thường phải rặn khá vất vả dù phân mềm. Chỉ riêng việc rặn chưa phải dấu hiệu đáng lo.

Điều cần để ý nhất là phân mềm hay cứng và bé có khỏe không, chứ không chỉ đếm số ngày. Các mốc trên có thể khác nhau tùy hướng dẫn của bác sĩ, nên khi băn khoăn ba mẹ cứ hỏi trực tiếp.

Dấu hiệu bé bị táo bón thật

• Phân cứng, khô, to hoặc vón thành viên nhỏ như phân dê.
• Bé đau, khóc khi đi ngoài, có thể rặn hơn 10 phút mà không ra.
• Trẻ lớn hơn đi ngoài ít hơn 3 lần trong một tuần.
• Có chút máu đỏ dính ngoài phân do phân cứng làm nứt hậu môn.
• Bé quấy, biếng ăn, đau bụng và đỡ hơn sau khi đi được.
• Trẻ lớn có thể bị són phân lỏng ra quần. Đó thường là phân rỉ ra quanh khối phân cứng bên trong, bé không cố ý.

Vì sao trẻ hay bị táo bón?

Phần lớn táo bón ở trẻ là do thói quen ăn uống và đi vệ sinh, chỉ một số ít do bệnh lý cần bác sĩ tìm ra. Các nguyên nhân hay gặp:

• Mới ăn dặm: chuyển sang thức ăn đặc quá nhanh có thể làm phân cứng hơn.
• Cai sữa mẹ: bé nhận ít nước hơn và mất tác dụng làm mềm phân nhẹ của sữa mẹ.
• Uống ít nước: nhất là khi trời nóng hoặc bé đang ốm.
• Ít chất xơ: ăn ít rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt.
• Nhịn đi ngoài: bé từng đi đau nên sợ và nhịn, phân càng nằm lâu càng cứng. Hay gặp khi tập ngồi bô bị ép, hoặc khi bé mới đi nhà trẻ, đổi chỗ đi vệ sinh.
• Lo lắng, thay đổi: chuyển nhà, có em bé, bắt đầu đi học.

Ba mẹ có thể làm gì để giúp bé?

Bé dưới 6 tháng

• Bé bú mẹ không cần uống thêm nước, chỉ cần cho bú thường xuyên hơn. Đừng tự cho bé uống nước lọc, nước ép hay nước lá khi chưa hỏi bác sĩ.
• Đặt bé nằm ngửa, nhẹ nhàng co duỗi hai chân bé như đạp xe.
• Khi bé thoải mái, xoa bụng nhẹ theo chiều kim đồng hồ quanh rốn, mỗi lần khoảng 10–15 phút.

Bé đã ăn dặm và trẻ lớn hơn

• Đủ nước: vẫn tiếp tục cho bú mẹ, cho bé uống nước rải rác trong ngày.
• Thêm chất xơ hợp tuổi: bé mới ăn dặm có thể dùng rau củ, trái cây nghiền nhuyễn như đu đủ chín, lê, mận khô ngâm mềm. Bé lớn hơn ăn thêm rau mồng tơi, rau dền, súp lơ, cam, chuối, bơ và ngũ cốc nguyên hạt. Xem thêm bài Hướng dẫn ăn dặm cho bé từ 6 tháng của shop để chọn độ thô phù hợp.
• Bớt đồ khô, nhiều dầu mỡ: hạn chế bánh quy, khoai tây chiên, đồ ăn nhanh và ăn vặt liên tục.
• Vận động: cho bé bò, chạy nhảy, chơi ngoài trời mỗi ngày.

Tập thói quen đi vệ sinh cho bé đã ngồi bô

• Cho bé ngồi bô vào giờ cố định, ví dụ sau bữa ăn hoặc trước khi đi ngủ.
• Để chân bé đặt vững trên sàn hoặc trên một chiếc ghế kê chân.
• Khen bé dù có đi được hay không; giữ bình tĩnh, coi chuyện đi ngoài là bình thường.
• Không la mắng khi bé són ra quần, và nhắc bé đi ngay khi buồn, không nhịn.

Thay đổi ăn uống thường cần vài ngày mới thấy hiệu quả. Nếu không đỡ, ba mẹ nên cho bé đi khám sớm vì táo bón càng kéo dài càng khó trở lại bình thường.

Những điều không nên làm

• Không tự ý dùng thuốc nhuận tràng, thuốc đặt hay thụt hậu môn. Thụt tháo nhiều lần có thể làm bé mất phản xạ tự rặn. Khi cần, bác sĩ sẽ kê thuốc đúng liều theo tuổi, cân nặng; ba mẹ dùng đủ thời gian bác sĩ dặn, không tự ngừng hay đổi thuốc.
• Không dùng mẹo nhét vật vào hậu môn như cọng rau, que, xà phòng. Cách này dễ làm trầy xước, rách hậu môn, nhiễm trùng và khiến bé càng sợ đi ngoài.
• Không tự cho bé uống thuốc nam, nước lá và không cho trẻ dưới 12 tháng ăn mật ong.

Khi nào cần lo táo bón do bệnh lý?

Một số ít trẻ bị táo bón do dị tật đường ruột bẩm sinh, ví dụ bệnh phình đại tràng bẩm sinh. Dấu hiệu thường thấy sớm sau sinh: bé không đi phân su (phân đen, dính) trong 48 giờ đầu, bụng chướng, nôn ra dịch xanh, bú kém, chậm tăng cân, táo bón kéo dài không đỡ khi chăm sóc thông thường. Gặp những dấu hiệu này, ba mẹ đưa bé đi khám ngay, đừng chờ xem bé có tự đi được không.